Đồ đồng thật và đồ mạ: nhận ra thế nào, và giá chênh ở đâu
Đồ đồng là nhóm hàng dễ bị nhầm nhất sau đá, vì lớp ngoài của đồng thật và của hợp kim mạ nhìn gần như nhau khi còn mới. Khác biệt chỉ lộ ra ở mấy chỗ ít ai nhìn, và lộ hẳn sau vài năm sử dụng.
Ba nhóm hàng trên thị trường
- Đồng đặc (đồng đỏ, đồng thau) — đúc nguyên khối hoặc gò từ tấm đồng. Nặng, bền, để lâu lên nước sẫm.
- Hợp kim mạ đồng — lõi kim loại rẻ hơn, phủ một lớp mỏng bên ngoài. Nhẹ hơn rõ rệt, và lớp phủ mòn dần.
- Nhựa hoặc bột đá phủ nhũ — nhẹ hẳn, thường gặp ở hàng giá thấp và hàng trang trí.
Không nhóm nào là xấu nếu bán đúng tên. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nhóm hai và ba được bán bằng giá của nhóm một.
Cân nặng: phép thử đầu tiên
Đồng nặng hơn nhiều so với nhôm, kẽm và nhựa cùng thể tích. Cầm lên thấy hụt tay so với kích thước là dấu hiệu đầu tiên và rõ nhất.
Nếu có cân mini, cân rồi đối chiếu với món tương tự — hai tượng cùng cỡ mà chênh khối lượng đáng kể thì chất liệu khác nhau.
Tiếng gõ
Búng nhẹ vào thân: đồng đặc cho tiếng trong và ngân, kéo dài. Hàng mạ lõi rỗng hoặc lõi kim loại nhẹ cho tiếng đục, tắt nhanh. Hàng nhựa phủ nhũ thì gần như không ngân.
Đây là phép thử tham khảo — món có phần rỗng bên trong cũng cho tiếng khác, nên nên kết hợp với cân nặng.
Mặt đáy: chỗ nói thật nhất
Lật lên xem. Đây là chỗ ít được đánh bóng nhất nên thường lộ nguyên chất liệu:
- Thấy màu kim loại khác dưới lớp phủ ở mép đáy — đó là hàng mạ.
- Thấy bề mặt sạn, có vết cát đúc — đặc trưng của đúc đồng.
- Thấy nhựa hoặc thấy lớp keo dán đế — hàng phủ nhũ.
- Có lỗ khoét lớn để giảm trọng lượng mà thành rất mỏng — dấu hiệu hàng rẻ.
Mối hàn và chi tiết ghép
Với tượng lớn thường có phần ghép. Nhìn kỹ đường ghép:
- Mối hàn gọn, cùng màu với thân — làm kỹ.
- Mối hàn lộ, khác màu, có vết mài thô — làm vội, và đây cũng là chỗ hỏng đầu tiên.
- Khe hở giữa hai phần ghép — nước và bụi vào được, lâu ngày ăn từ trong.
Thời gian: kiểm chứng chắc chắn nhất
Đây là điểm phân biệt không cãi được, chỉ tiếc là phải chờ:
- Đồng thật lên nước — bề mặt sẫm dần, tạo một lớp màu trầm mà nhiều người thích và cố ý giữ.
- Hàng mạ không lên nước — nó tróc, lộ lõi khác màu ở chỗ hay cầm nắm: mũi, tai, lưng, mép đế.
Nếu mua đồ cũ, chỗ tróc chính là nơi cần nhìn trước tiên.
Giá chênh ở đâu
- Khối lượng đồng — phần lớn giá vật liệu nằm ở đây.
- Tay nghề chạm — chi tiết ở móng, bờm, nếp áo, khuôn mặt; đây là phần làm hai món cùng khối lượng chênh nhau nhiều lần.
- Kỹ thuật hoàn thiện — khảm, dát, tạo màu bề mặt.
- Kích thước nguyên khối — món lớn liền khối khó làm hơn nhiều so với ghép.
Hỏi người bán phần nào chiếm nhiều nhất trong giá. Người biết nghề trả lời được và thường chỉ luôn cho khách xem chỗ đáng tiền.
Lau giữ: làm ít mà đúng
- Lau bụi bằng khăn khô mềm, thường xuyên hơn là lau kỹ thỉnh thoảng.
- Vết tay để lại dầu — lau ngay sau khi chạm.
- Không dùng bột đánh bóng thô hay giấy nhám: chúng bào lớp mặt, làm đồng xỉn nhanh hơn về sau và làm mất lớp nước đã lên.
- Với hàng mạ, càng phải nhẹ tay — chà mạnh là tróc.
- Tránh nơi ẩm và nơi có hơi muối; nhà gần biển thì lau và tra dầu bảo vệ định kỳ.
Đồ đồng thờ cúng
Lư hương, chân nến, đài nước chịu nhiệt và khói nên xuống màu nhanh hơn đồ trưng bày. Hai điều thực tế: chọn loại thành dày hơn cho đồ hay tiếp xúc nhiệt, và lau tro bám sau mỗi dịp lễ thay vì để đóng lớp.
Về việc có nên đánh bóng lại đồ thờ hay không — đó là chuyện nếp nhà, nhưng nên biết rằng đánh bóng mạnh làm mất lớp nước, và với đồ cũ thì thường làm giảm giá trị.
Các loại bề mặt hay gặp
Cùng là đồng nhưng cách xử lý bề mặt khác nhau cho ra vẻ ngoài rất khác, và cách giữ cũng khác:
- Đánh bóng sáng — đẹp lúc mới nhưng lộ vết tay và xỉn nhanh, phải lau thường xuyên.
- Tạo màu trầm (làm giả lớp nước) — đỡ lộ vết tay, nhìn cổ hơn; nhưng chà mạnh là mất lớp màu đó.
- Phủ bóng trong — chống xỉn tốt, đổi lại lớp phủ có thể bong thành mảng sau vài năm và chỗ bong rất khó chữa.
- Khảm hoặc dát — phần quý nhất thường nằm ở đây; tuyệt đối không dùng bột đánh bóng lên vùng khảm.
Hỏi người bán bề mặt thuộc loại nào và lau bằng gì — câu trả lời cũng cho biết họ có nắm hàng của mình không.
Đồ đồng ngoài trời
- Nước mưa và nắng làm bề mặt đổi màu nhanh; đó là bình thường với đồng đặc.
- Chỗ đọng nước ở khe và chân đế mới là vấn đề — đọng lâu thì ăn mòn từ đó. Kê nghiêng nhẹ hoặc khoan lỗ thoát ở đế nếu là đồ đặt sân.
- Gần biển thì hơi muối tăng tốc mọi thứ; lau nước ngọt và lau khô định kỳ.
- Đồ mạ thì không nên để ngoài trời — lớp phủ hỏng rất nhanh.
Mua đồ đồng cũ
- Xem chỗ tróc và chỗ mòn trước tiên — đó là nơi phân biệt thật giả rõ nhất.
- Vết dùng tự nhiên (mòn đều ở chỗ tay cầm) khác với vết mài lại (bắt sáng khác, sờ thấy gợn).
- Hỏi về sửa chữa: đã hàn lại chỗ nào chưa, có thay chi tiết nào không.
- Đừng mua vì câu chuyện; định giá theo khối lượng, tay nghề và tình trạng.
Tóm lại
Cầm ước lượng nặng nhẹ, búng nghe tiếng, lật đáy xem chất, nhìn mối hàn — bốn thao tác đó lọc gần hết. Và nhớ dấu hiệu chắc chắn nhất theo thời gian: đồng thật lên nước, hàng mạ thì tróc.