Gỗ và trầm: phân biệt, bảo quản và chuyện giá cả

Gỗ và trầm là nhóm hàng khó nhất trong cửa hàng vật phẩm — khó với người mua vì mắt thường phân biệt được rất ít, và khó với người bán vì chính người bán nhiều khi cũng chỉ biết những gì nhà cung cấp nói. Đây cũng là nhóm có biên độ giá rộng nhất: hai chuỗi hạt nhìn na ná nhau có thể chênh nhau vài chục lần.

Bài này nói những gì kiểm được bằng giác quan, những gì phải dựa vào giấy tờ và uy tín người bán, và những chỗ mà câu chuyện thường được kể quá lên.

Trước hết phân biệt ba nhóm hay bị gọi lẫn

Gỗ thơm thông thường — bách xanh, hoàng đàn, ngọc am, đàn hương và nhiều loại khác. Chúng có mùi tự nhiên, giá dao động rộng nhưng vẫn nằm trong khoảng hợp lý với một món đồ gỗ.

Trầm hương — không phải một loài cây mà là phần gỗ của cây dó bầu đã tích tụ nhựa sau khi bị thương tổn. Chính phần nhựa tích tụ đó tạo ra mùi và giá trị. Cây dó bầu không bị thương thì gỗ của nó chỉ là gỗ thường.

Kỳ nam — theo cách phân loại trong nghề, đây là phần trầm có hàm lượng nhựa cao nhất, rất hiếm, và giá ở mức mà người mua bình thường gần như không tiếp cận. Chính vì hiếm và đắt mà từ này bị dùng bừa nhiều nhất trong quảng cáo.

Biết ba nhóm này là đã lọc được phần lớn nhầm lẫn: rất nhiều thứ được bán dưới tên "trầm" thực chất là gỗ dó bầu thường hoặc gỗ khác đã tẩm hương.

Trầm tự nhiên, trầm tạo và hàng tẩm — ba thứ khác nhau

Trầm tự nhiên hình thành do cây bị thương trong tự nhiên, mất nhiều năm, sản lượng rất thấp.

Trầm tạo (còn gọi là trầm trồng, trầm cấy) hình thành do con người chủ động tạo vết thương và cấy chế phẩm lên cây dó bầu trồng. Đây là nguồn cung chính của thị trường hiện nay và không phải hàng giả — nó là trầm thật, chỉ khác cách hình thành và thường khác về hàm lượng nhựa. Người bán trung thực sẽ nói rõ, và giá cũng phản ánh đúng.

Hàng tẩm hương là gỗ thường được ngâm tẩm tinh dầu hoặc hoá chất tạo mùi. Đây mới là nhóm gây tranh cãi, vì nó thường được bán dưới tên trầm.

Ranh giới giữa ba nhóm này quyết định giá, nên đây chính là chỗ người mua cần hỏi thẳng: "hàng này là tự nhiên, trồng, hay có xử lý gì không?" Câu trả lời né tránh là một thông tin.

Những gì kiểm được tại chỗ

Mùi. Trầm thật có mùi dịu, nhiều tầng, và thay đổi theo thời gian — ngửi lúc mới cầm khác với ngửi sau khi ủ trong lòng bàn tay vài phút. Hàng tẩm thường có mùi mạnh ngay từ đầu, một chiều, gắt, và giống nhau ở mọi hạt. Mùi quá nồng ngay khi mở túi là dấu đáng ngờ chứ không phải dấu tốt.

Ủ tay. Nắm chặt chuỗi hạt trong lòng bàn tay vài phút cho ấm lên rồi mở ra ngửi. Nhiệt làm nhựa toả mùi. Hàng thật lên hương rõ hơn khi ấm; hàng tẩm nhiều khi lại có mùi hắc của dung môi.

Nhìn vân. Trầm có các đường nhựa sẫm đan xen với phần gỗ nhạt, và vân này không đều giữa các hạt vì mỗi hạt cắt từ vị trí khác nhau. Một chuỗi mà hạt nào cũng có vân giống hệt nhau, đều tăm tắp, là dấu hiệu của hàng ép hoặc hàng nhuộm.

Cân tay. Gỗ ngậm nhiều nhựa thì nặng hơn gỗ thường cùng kích thước. Đây là phép so sánh tương đối, chỉ dùng được khi có hai món để cầm cùng lúc.

Mấy phép thử lan truyền trên mạng thì nên thận trọng: đốt thử làm hỏng món hàng và người bán không cho làm; thả nước để phân loại chìm nổi chỉ đúng với một số loại và không phải phép thử tin cậy cho hàng trang sức; dùng dao cạo thì làm xước. Trong cửa hàng, ba giác quan trên là thứ dùng được.

Chỗ phải dựa vào giấy tờ và người bán

Nói thật: với món giá trị lớn, giác quan không đủ. Người trong nghề lâu năm phân biệt được nhiều hơn người mới, nhưng ngay cả họ cũng có lúc nhầm — và đó là lý do thị trường này có kiểm định.

Ba thứ nên yêu cầu khi chi khoản lớn: giấy kiểm định của đơn vị độc lập, chính sách đổi trả bằng văn bản, và hoá đơn ghi rõ loại hàng — ghi "vòng trầm hương tự nhiên" khác hẳn ghi "vòng gỗ thơm". Người bán tự tin về hàng của mình thì không ngại ba thứ đó.

Dấu hiệu nên dừng lại: câu chuyện về nguồn gốc rất dài và rất ly kỳ nhưng không có gì kiểm chứng được; giá "hôm nay mới có"; và sức ép phải quyết ngay.

Bảo quản gỗ và trầm

Phần này ít người nói nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới việc món hàng giữ được bao lâu:

Tránh nắng gắt và nhiệt cao. Để trong xe hơi đỗ ngoài trời là cách làm hỏng nhanh nhất — nhiệt cao làm nhựa bay hơi và làm gỗ nứt.

Tránh nước và hoá chất. Tháo ra trước khi tắm, rửa bát, bơi. Nước hoa, cồn, nước rửa tay đều làm gỗ bạc màu và át mùi tự nhiên.

Không ngâm dầu. Nhiều người nghe mách ngâm dầu cho bóng. Dầu thấm vào làm gỗ sẫm lại và bít mùi, và không đảo ngược được.

Lau bằng khăn khô mềm sau khi đeo, và để nơi thoáng. Muốn cất lâu thì bọc vải mềm hoặc túi kín, tránh để chung với đồ có mùi mạnh vì gỗ hút mùi.

Mồ hôi tay làm gỗ lên nước bóng theo thời gian — đây là điều nhiều người chơi thích, và cũng là lý do món gỗ đeo lâu trông khác hẳn món mới.

Chuyện giá: vì sao chênh nhau nhiều đến vậy

Bốn yếu tố quyết định giá trong nhóm hàng này: loại (gỗ thơm thường, trầm trồng, trầm tự nhiên), hàm lượng nhựa, kích thước hạt hoặc khối, và tay nghề gia công. Chênh lệch giữa hai đầu là rất lớn và đó là chuyện bình thường của thị trường này.

Điều không bình thường là khi mức giá không đi kèm thông tin. Một món đắt mà người bán nói rõ được vì sao đắt — loại gì, nguồn nào, có giấy gì — thì người mua còn cân nhắc được. Một món đắt mà lý do chỉ là "hàng hiếm lắm, có duyên mới gặp" thì đó là giá của câu chuyện, không phải giá của món hàng.

Tóm lại

Phân biệt ba nhóm gỗ thơm – trầm – kỳ nam trước khi nghe báo giá. Hỏi thẳng hàng tự nhiên hay trồng hay có xử lý. Ủ tay ngửi mùi, nhìn vân không đều, cân thử tay. Với món lớn thì đòi kiểm định và chính sách đổi trả. Và bảo quản đúng cách thì một món gỗ tốt đi cùng người dùng rất nhiều năm.