Đồ gốm sứ dùng để đựng đồ ăn uống: men, màu và mấy điều nên biết

Một cái chén gốm mua ở tiệm đồ phong thuỷ, một cái đĩa men màu rực rỡ mua làm quà, một bộ ấm chén trưng trên kệ — rồi một hôm nhà có khách, bạn lấy nó ra rót nước.

Đây là chỗ đáng dừng lại một chút. Không phải món gốm sứ nào cũng được làm để đựng đồ ăn uống, và sự khác nhau nằm ở chỗ mắt thường không nhìn ra.

Hai nhóm rất khác nhau, nhìn thì giống

• Đồ gia dụng — làm ra để đựng thức ăn, nước uống; men và màu phải đạt yêu cầu tiếp xúc thực phẩm.
• Đồ trang trí — làm ra để nhìn. Men, màu vẽ và lớp phủ được chọn theo vẻ đẹp, không theo tiêu chí ăn uống.

Một cái bình đẹp có thể rất tinh xảo mà vẫn thuộc nhóm thứ hai. Đẹp và an toàn thực phẩm là hai chuyện độc lập.

Vì sao men lại quan trọng

Men là lớp thuỷ tinh phủ ngoài đất nung. Men nung đúng nhiệt và đúng công thức thì trơ — nó không nhả gì vào thức ăn. Nhưng một số dòng men màu, nhất là men nung ở nhiệt thấp, có thể chứa thành phần không nên tiếp xúc lâu với thực phẩm, và khả năng nhả ra tăng lên khi gặp đồ nóng, đồ chua và đồ mặn.

Đây là lý do cùng một cái chén có thể "không sao" khi đựng kẹo khô mà lại là chuyện khác khi đựng canh nóng hay nước chanh để lâu.

Bốn dấu hiệu nên cẩn thận

1. Màu vẽ nổi hẳn lên mặt men, sờ thấy gờ — nhất là ở lòng chén, lòng đĩa, chỗ chạm vào thức ăn.
2. Men rạn chân chim ở bề mặt tiếp xúc thức ăn: khe rạn giữ lại cặn và vi khuẩn, rửa không sạch hẳn.
3. Mặt trong thô ráp, không phủ men hoặc phủ không đều.
4. Đồ cũ, đồ mua ở nơi không rõ nguồn, hoặc đồ vốn được bán như hàng trưng bày.

Riêng men rạn cần phân biệt: rạn có chủ ý là một lối làm men truyền thống và được ưa chuộng ở đồ trưng; nhưng đã rạn thì mặt ấy giữ cặn, nên dùng nó để ăn uống hằng ngày là chuyện khác.

Cách hỏi khi mua

• "Món này dùng đựng thức ăn được không?" — câu đơn giản nhất, và người bán tử tế sẽ nói thật.
• "Men gì, nung ở đâu?" — không cần bạn hiểu sâu; cách họ trả lời đã nói nhiều.
• "Có rửa máy, có quay lò vi sóng được không?" — đồ có viền kim loại thì không quay được.
• Nếu người bán không chắc, coi như đó là đồ trưng bày.

Dùng sao cho yên tâm

1. Đồ không rõ thì dùng để trưng, hoặc đựng đồ khô, đóng gói sẵn.
2. Đừng đựng đồ chua, mặn, nóng trong đồ trang trí.
3. Đừng để thức ăn qua đêm trong món men rạn hoặc men bong.
4. Bong men, nứt lòng chén thì thôi dùng cho ăn uống — chuyển sang vai trang trí.
5. Rửa bằng tay với món cũ và món quý; máy rửa mạnh làm mòn lớp vẽ trên men.

Đọc mặt đáy món đồ

Chỗ có thông tin nhất trên một món gốm sứ thường là mặt đáy — nơi ít ai lật lên xem:

• Vòng chân không phủ men cho bạn nhìn thấy chính cái đất nung: xương đất mịn hay thô, trắng hay xám.
• Dấu hiệu in chìm hoặc dán — tên xưởng, dòng sản phẩm, đôi khi có ghi rõ dùng cho thực phẩm.
• Ký hiệu về lò vi sóng và máy rửa, nếu là hàng sản xuất công nghiệp.
• Không có gì cả — rất thường gặp với đồ thủ công và đồ nhập tiểu ngạch; lúc đó phải dựa vào người bán.

Không có dấu hiệu không có nghĩa là hàng xấu. Nó chỉ có nghĩa là bạn không có thông tin, và nên xử theo hướng thận trọng.

Đồ tráng kim: vàng, bạc, viền kim loại

1. Không quay lò vi sóng — viền kim loại phóng tia lửa điện.
2. Rửa tay, nước không quá nóng; máy rửa làm mòn lớp tráng nhanh.
3. Đừng chà bằng miếng nhám hoặc bột tẩy.
4. Lớp tráng bong thì thôi dùng cho ăn uống.

Đồ cổ và đồ thừa kế

Với món cũ trong nhà — bát đĩa đời trước, bộ ấm chén gia truyền — cách xử hợp lý là giữ chúng ở vai trưng bày và dùng trong dịp, chứ không dùng hằng ngày. Vừa an toàn hơn, vừa giữ được món đồ lâu hơn.

Không ai tra được thành phần men của một món đồ cũ bằng mắt. Nên nếu bạn muốn chắc chắn, hướng duy nhất là không dùng nó cho thức ăn nóng và đồ chua.

Ấm chén pha trà

Ấm và chén là nhóm hay bị mua theo vẻ ngoài nhất, trong khi lại tiếp xúc trực tiếp với nước nóng suốt. Vài điều nên xem: lòng ấm và lòng chén phải phủ men đều; đồ đất không men thì hỏi rõ là dòng nào và có phải loại dùng pha trà không; và nếu lòng ấm có vết bong hay nứt thì nên thay.

Riêng ấm đất dùng lâu sẽ ngấm hương trà — đó là chuyện bình thường của dòng đồ ấy, khác hẳn với men bong hay nứt.

Đồ cho trẻ nhỏ

Với trẻ em, giữ nguyên tắc chặt hơn: chỉ dùng đồ được nói rõ là dành cho thực phẩm, tránh đồ trang trí và đồ cũ không rõ nguồn, và thay ngay khi có vết nứt. Ở đây không có lý do gì để mạo hiểm — đồ dùng cho trẻ vốn rẻ và dễ thay.

Ba điều gọn lại

1. Đẹp và an toàn thực phẩm là hai chuyện độc lập — nhiều món gốm sứ làm ra để nhìn, không để đựng.
2. Hỏi thẳng "món này đựng thức ăn được không"; người bán không chắc thì coi như đồ trưng bày.
3. Đừng đựng đồ chua, mặn, nóng trong đồ trang trí, và bong men nứt lòng thì chuyển hẳn sang vai trưng.