Vết xước, sứt và nứt trên đồ đá: cái nào xử được, cái nào nên để yên
Một món đồ đá dùng lâu sẽ có vết. Câu hỏi thực tế không phải làm sao để nó không bao giờ có vết, mà là: vết nào xử được tại nhà, vết nào nên mang tới thợ, và vết nào tốt nhất là để yên. Ba nhóm đó khác nhau rõ ràng, và nhầm nhóm là làm hỏng thêm.
Phân biệt bốn loại tổn thương
Trước khi làm gì, hãy xác định mình đang nhìn thấy cái gì. Soi dưới ánh sáng mạnh, nghiêng qua nghiêng lại:
Xước bề mặt. Đường mảnh, nông, thường thành nhóm nhiều đường song song. Móng tay miết qua không cảm thấy gì hoặc chỉ hơi gợn. Đây là loại nhẹ nhất.
Sứt mẻ. Mất một mảnh nhỏ ở cạnh hoặc góc, thường thấy rõ bằng mắt và sờ được. Chỗ mất sẽ có màu sáng hơn vì đó là mặt đá tươi chưa lên bóng.
Nứt. Đường chạy vào trong lòng đá. Soi ngược sáng thì thấy nó cắt qua thân chứ không chỉ nằm trên mặt. Đây là loại nghiêm trọng nhất vì nó ảnh hưởng tới độ bền.
Xỉn hoặc đổi màu. Bề mặt mất bóng, hoặc màu nhạt đi so với lúc mới. Không mất vật liệu, chỉ đổi vẻ ngoài.
Lưu ý một chuyện hay gây hiểu nhầm: nhiều loại đá tự nhiên vốn đã có đường vân, đường rạn và tạp chất bên trong từ đầu. Đó là đặc điểm của vật liệu tự nhiên chứ không phải hư hỏng. Nếu bạn mới phát hiện ra một đường trong lòng đá, hãy so với ảnh chụp lúc mua trước khi kết luận là mới nứt.
Xử được tại nhà: xỉn bề mặt
Phần lớn trường hợp "đá bị mờ đi" thật ra là lớp bẩn, dầu da và cặn xà phòng bám lên chứ không phải đá hỏng. Thứ này rửa được.
Cách làm nhẹ nhàng: ngâm trong nước ấm pha một chút xà phòng dịu vài phút, dùng bàn chải lông mềm chải kỹ mấy khe và chỗ giáp dây, rồi tráng nước sạch và lau khô hẳn bằng khăn mềm.
Mấy thứ không nên dùng: chất tẩy mạnh, nước rửa có tính ăn mòn, chanh và giấm, bàn chải cứng, và bột đánh bóng kim loại. Cũng tránh ngâm lâu với món có dây, có keo dán hoặc có phần gỗ — nước ngấm vào là hỏng chỗ khác.
Với món có lỗ rỗng, khe sâu hoặc vân nứt hở, hạn chế ngâm; lau bề mặt là đủ, vì nước đọng trong khe rất lâu mới khô.
Mang tới thợ: xước rõ và sứt nhỏ
Xước sâu và sứt mẻ thì có thể mài lại và đánh bóng, nhưng đây là việc của thợ có máy và có kinh nghiệm, không phải việc làm tại nhà bằng giấy nhám.
Lý do rất cụ thể: mài là lấy bớt vật liệu, nên nó đổi hình dáng món đồ. Người có nghề biết mài tới đâu thì dừng; người không có nghề thường mài quá và làm món đồ méo đi, mất cân đối, hoặc mỏng chỗ chịu lực.
Khi mang tới thợ, nên hỏi trước ba điều: mài xong món sẽ nhỏ đi bao nhiêu, có giữ được độ bóng đồng đều với phần còn lại không, và chi phí. Có trường hợp chi phí sửa gần bằng mua mới — lúc đó quyết định là của bạn, nhưng ít nhất bạn biết trước.
Với món đeo bị sứt ở lỗ xỏ dây, đừng dùng tiếp. Chỗ đó chịu lực, sứt rồi thì nứt tiếp là chuyện sớm muộn.
Nên để yên: nứt xuyên thân
Nứt chạy vào trong lòng thì không có cách phục hồi thật sự. Có thể dán để giữ hình, nhưng độ bền không quay lại.
Điều nên làm: chuyển món đó sang vai trò nhẹ hơn. Món đeo bị nứt thì chuyển thành món đặt; món đặt ở chỗ hay va thì dời vào tủ kính. Và nếu là món lớn nặng, cân nhắc bỏ hẳn vai trò treo hoặc đặt trên cao — nứt cộng với trọng lượng là rủi ro thật.
Một điều quan trọng: đừng tự dán món có giá trị. Keo sai loại ngấm vào vết nứt, ố vàng theo thời gian, và làm mất khả năng phục chế đúng cách về sau. Người phục chế có vật liệu riêng cho việc này.
Đổi màu: phân biệt ba nguyên nhân
Do bẩn — rửa là về. Đây là trường hợp phổ biến nhất.
Do nắng — một số loại đá phai màu khi phơi ánh sáng mạnh lâu ngày. Cái này không hồi lại được, chỉ phòng được bằng cách dời chỗ đặt vào trong.
Do lớp xử lý bong ra — nếu món được nhuộm, tẩm hoặc phủ, lớp đó mòn dần theo thời gian và để lộ màu nền khác hẳn. Thường thấy ở chỗ cọ xát nhiều: mặt trong vòng tay, chỗ tiếp xúc với da.
Trường hợp thứ ba đáng biết vì nó nói cho bạn một điều về món đồ mà lúc mua bạn không biết. Nếu bạn mua với giá của hàng không xử lý, đây là thông tin nên ghi nhớ cho lần sau và cho việc chọn nơi mua.
Phòng vẫn hơn
- Tháo món đeo khi rửa bát, tắm, tập thể thao, làm vườn và khi dùng hoá chất tẩy rửa. Đây là một thói quen giải quyết được phần lớn hư hỏng.
- Cất riêng từng món, không để chung một hộp — đá cứng làm xước đá mềm, và kim loại làm xước gần như mọi thứ.
- Tránh sốc nhiệt: không để món đá lạnh vào nước nóng hoặc ngược lại.
- Tránh nắng trực tiếp lâu với món bày gần cửa sổ.
- Miếng lót dưới đáy cho món đặt, và kiểm dây chốt vài tháng một lần với món đeo.
Mấy lời khuyên nên đọc kỹ
Khi món đồ có vết, bạn sẽ nghe vài câu quen thuộc. Chúng đáng được gọi tên:
- "Nứt là nó đã gánh thay cho mình, phải thay cái mới ngay." — dùng một tai nạn vật lý để bán món tiếp theo.
- "Xước là mất linh, phải mang đi làm lại lễ." — tạo nghĩa vụ rồi bán dịch vụ cho nghĩa vụ đó.
- "Đá này phai vì anh chị dùng sai, mua loại cao cấp hơn thì không phai." — chuyển lỗi sang người mua, và nâng bậc giá.
Thực tế đơn giản hơn: đá xước vì bị chà, sứt vì bị va, nứt vì bị rơi hoặc sốc nhiệt, phai vì nắng hoặc vì lớp xử lý mòn. Cả bốn đều là chuyện vật lý.
Tóm lại
Xác định đúng loại tổn thương trước: xước, sứt, nứt hay chỉ xỉn. Xỉn thì rửa nhẹ tại nhà là về; xước rõ và sứt nhỏ thì mang tới thợ và hỏi trước ba điều; nứt xuyên thân thì đừng tự dán, chuyển món sang vai trò nhẹ hơn.
Và nhớ rằng nhiều đường vân, đường rạn trong đá tự nhiên vốn có từ đầu — so với ảnh lúc mua trước khi kết luận là mới hỏng.