Đồ sơn mài và đồ khảm: nhìn vào đâu, hỏi gì, và giữ thế nào
Trong tủ hàng phong thuỷ có một nhóm ít được nói tới mà lại rất hay gặp: đồ sơn mài và đồ khảm. Hộp, khay, tranh, bình, đế tượng — nhìn sang, giá trải rất rộng, và người mua gần như không có cách nào tự kiểm.
Bài này nói về cách làm quyết định độ bền ra sao, mấy dấu hiệu nhìn được, và cách giữ — vì nhóm này hỏng chủ yếu do cách giữ.
Sơn mài: cách làm quyết định giá
Không cần biết sâu, cần biết chỗ khác nhau.
Đồ làm theo lối truyền thống phủ nhiều lớp, mỗi lớp phải khô rồi mới phủ tiếp, và mài giữa các lớp. Quá trình ấy lâu, nên giá cao — và bề mặt thì sâu, có chiều.
Đồ làm nhanh phủ ít lớp hoặc dùng sơn công nghiệp. Nhìn mới thì bóng đều, nhưng bề mặt nông và xuống nhanh hơn.
Cốt bên dưới cũng quyết định: gỗ, tre, hay vật liệu ép. Cốt ép gặp ẩm là phồng, và lớp sơn trên đó nứt theo.
Dấu hiệu nhìn được: soi nghiêng dưới ánh sáng — mặt làm kỹ có độ sâu và phản quang mềm; mặt làm nhanh phản quang gắt và phẳng lì. So hai món cạnh nhau thì thấy ngay.
Và xem mặt trong, mặt đáy. Đây là chỗ người làm ẩu bỏ qua, và cũng là chỗ dễ nhất để đọc chất lượng thật.
Khảm: nhìn vào chỗ ghép
Với đồ khảm thì chất lượng nằm ở đường ghép.
Rà tay ngang qua chỗ khảm. Làm kỹ thì phẳng liền một mặt; làm ẩu thì gợn, cộm, hoặc có khe.
Xem khe hở giữa mảnh khảm và nền. Khe đều và mảnh là dấu hiệu tốt; khe rộng hoặc bị trám đầy bằng chất khác thì không.
Xem hoa văn có liền mạch không ở chỗ chuyển tiếp và ở góc — đây là chỗ khó làm nhất nên nó lộ tay nghề.
Hỏi chất liệu mảnh khảm, và hỏi thẳng là thật hay vật liệu thay thế. Loạt bài đã có mục riêng về hàng xử lý và hàng nhái — cùng khung áp dụng được ở đây.
Và soi ngược sáng nếu là món mỏng, vì chỗ dán không đều sẽ lộ.
Hỏi gì khi mua
Ngắn mà lọc được nhiều.
"Cốt bằng gì?" Câu đầu tiên, vì nó quyết định món sống được bao lâu trong khí hậu ẩm.
"Phủ mấy lớp, sơn gì?" Người làm nghề trả lời được; người bán lại thì thường nói chung chung — và đó cũng là thông tin.
"Món này chịu nước tới đâu?" Quan trọng nếu bạn định dùng để đựng.
"Hỏng thì sửa được không, sửa ở đâu?" Đồ sơn mài sửa được nhưng cần người có nghề, và biết trước thì đỡ hoảng.
Và hỏi về mùi: món mới làm còn mùi sơn thì cần để thoáng một thời gian trước khi đặt vào phòng kín hoặc khu thờ.
Giữ: đây mới là chỗ quyết định
Nhóm này hỏng do cách giữ nhiều hơn do chất lượng ban đầu.
Nắng trực tiếp là thứ hại nhất. Nó làm bạc màu, làm cốt co, và làm lớp phủ rạn — nhanh hơn người ta tưởng nhiều.
Thay đổi ẩm đột ngột cũng hại: để cạnh điều hoà chạy liên tục, hoặc chuyển từ phòng lạnh ra ngoài trời.
Lau bằng khăn mềm khô. Chất tẩy, cồn, nước nóng đều có thể làm đục hoặc bong lớp phủ — với món khảm thì chúng còn ăn vào chỗ ghép.
Đừng để vật nặng hoặc vật nóng lên trên, và đừng kéo trượt trên mặt bàn.
Cất thì bọc vải mềm, để nơi khô thoáng, và đừng bọc kín nilon — hơi ẩm kẹt bên trong là chuyện xảy ra thường xuyên với nhóm này.
Khi món đã hỏng
Biết trước thì xử gọn hơn.
Rạn chân chim trên bề mặt thường là do tuổi và do khô — nhiều món cũ có và vẫn giữ được, không phải lúc nào cũng cần sửa.
Bong tróc từng mảng thì khác: nước hoặc ẩm đã vào tới cốt, và nếu không xử thì nó lan.
Mảnh khảm bong ra thì giữ lại mảnh đó — có mảnh gốc thì thợ phục chế dễ hơn nhiều so với phải làm lại.
Đừng tự dán bằng keo tiện tay. Keo sai loại làm ố vùng quanh chỗ dán và khiến việc sửa sau này khó hơn.
Và với món có giá trị thì hỏi thợ trước khi làm gì — kể cả trước khi lau, vì đôi khi chính việc lau mới là thứ làm hỏng.
Món sơn mài và khảm khi làm quà
Nhóm này hay được chọn làm quà, và có mấy điều nên biết trước.
Rất hợp làm quà về mặt hình thức — nhìn sang, gọn, nhẹ, và không phải món ai cũng có sẵn.
Nhưng nó kén chỗ đặt. Người nhận sống trong căn hộ nhiều nắng hoặc bật điều hoà liên tục thì món sẽ xuống nhanh — nói cho họ biết một câu là đủ, đừng để họ đặt chỗ nắng rồi tiếc.
Gói kỹ phần góc và phần cạnh, vì đó là chỗ sứt trước; và đừng để món cấn vào vật cứng trong cùng một túi.
Nếu gửi đi xa thì hỏi trước về nhiệt và ẩm trên đường — loạt bài có mục riêng về quà gửi đi xa, và nhóm này thuộc loại chịu đường kém.
Và kèm một dòng hướng dẫn giữ. Người nhận không biết là món cần tránh nắng và tránh chất tẩy thì họ sẽ lau như lau đồ thường.
Ba điều gọn lại
Một, với sơn mài thì soi nghiêng dưới ánh sáng: mặt làm kỹ có độ sâu và phản quang mềm, mặt làm nhanh phản quang gắt và phẳng lì.
Hai, với đồ khảm thì chất lượng nằm ở đường ghép — rà tay ngang qua, và xem hoa văn có liền mạch ở góc không.
Ba, nhóm này hỏng do cách giữ nhiều hơn do chất lượng ban đầu: nắng trực tiếp là thứ hại nhất, và đừng bọc kín nilon khi cất.