Đồ gốm sứ mẻ, nứt, vỡ: sửa, đổi vai, hay thôi
Cái chén rơi, cái đĩa mẻ mép, cái bình nứt một đường mảnh như sợi tóc. Phản xạ thường rơi vào một trong hai thái cực: vứt ngay, hoặc dán đại bằng tuýp keo trong ngăn kéo.
Cả hai đều có lúc đúng và có lúc phí. Bài này tách ba mức hỏng — vì chúng cần ba cách xử hoàn toàn khác nhau — và đặt một câu hỏi phải trả lời trước tất cả.
Câu hỏi đi trước: món này còn dùng để ăn uống không
Nếu có, thì mọi tính toán khác đứng sau phần an toàn:
Vết nứt giữ lại nước, cặn và vi khuẩn. Bề mặt men vốn nhẵn và kín; nứt là hở ra một khe mà rửa không tới, sấy không khô.
Men vỡ để lộ phần xương gốm bên dưới, vốn xốp và hút.
Keo dán thông thường không phải loại dùng cho đồ ăn uống, và gặp nước nóng thì càng không. Một cái chén dán lại có thể đẹp, nhưng nó đã chuyển vai.
Nên cách xử gọn nhất với đồ ăn uống bị nứt hoặc mẻ tới phần xương: cho nó một vai khác — lọ cắm, đĩa để chìa khoá, chậu nhỏ trồng cây, đồ trưng. Vẫn giữ được món đồ mà không phải cân nhắc gì thêm.
Ba mức hỏng
Mẻ mép. Mất một mảnh nhỏ ở vành. Kết cấu còn nguyên, chỉ vướng ở chỗ sắc cạnh và ở chỗ nhìn.
Nứt. Món còn liền một khối nhưng đã có đường nứt. Đây là mức khó đánh giá nhất, và phần tiếp theo nói riêng về nó.
Vỡ rời. Đã thành nhiều mảnh. Nghe nặng nhất nhưng thật ra lại là mức dễ quyết nhất: hoặc phục chế cho tử tế, hoặc thôi.
Rạn men và nứt xuyên: hai thứ khác hẳn
Chỗ này hay làm người ta lo oan hoặc chủ quan oan.
Rạn men là mạng lưới đường nhỏ li ti trên bề mặt men. Với nhiều dòng gốm thì đây là đặc tính của men, có từ lúc ra lò, và người làm còn cố ý tạo ra nó. Nó không phải vết hỏng.
Nứt xuyên là một đường đi qua cả thân, thường thẳng hơn, dài hơn, và nhìn ở mặt trong cũng thấy.
Ba cách kiểm, làm được ngay:
Gõ nhẹ. Treo món lên đầu ngón tay rồi búng nhẹ bằng móng. Tiếng trong và ngân là còn liền; tiếng đục, cụt, "phịch" là đã nứt xuyên.
Soi ngược sáng. Với đồ mỏng, đưa lên trước nguồn sáng — nứt xuyên hiện thành đường sẫm rõ hơn hẳn mạng rạn men.
Thử nước. Đổ nước vào, để trên tờ giấy khô mười lăm phút. Giấy ẩm lên là nước đang thấm qua.
Mẻ mép: ba đường xử
Mài lại cho hết sắc. Việc nhỏ và đáng làm nếu món còn dùng, nhất là đồ trong nhà có trẻ con. Thợ làm được, và có nơi mài xong nhìn gần như không nhận ra.
Để nguyên. Với món đã có tuổi thì vết mẻ là một phần lai lịch của nó, và mài đi đôi khi làm mất dáng vành.
Đổi vai. Như nói ở trên — cách này giữ được món đồ mà không phải sửa gì cả.
Cái nên tránh: tự mài bằng giấy nhám thô. Men cứng hơn ta tưởng, còn giấy nhám thì để lại vệt mờ cả một vùng quanh chỗ mài.
Vỡ rời: việc phải làm ngay
Nhặt đủ mảnh, kể cả mảnh vụn. Quét gom hết vào một hộp — mảnh vụn nhỏ mới là thứ quyết định chỗ nối có kín hay không.
Đừng rửa các mép vỡ bằng nước xà phòng. Để khô tự nhiên; xương gốm hút nước và giữ ẩm rất lâu.
Đừng dán thử bằng keo mạnh nếu còn có ý đưa thợ. Keo sai làm việc phục chế về sau khó hơn nhiều, có khi thành không làm được: thợ phải gỡ ra, mà gỡ keo cứng thì mẻ thêm ở chính mép nối.
Chụp ảnh ngay khi còn đủ mảnh, chụp cả cảnh bày các mảnh ra. Bộ ảnh này giúp lúc hỏi thợ báo giá.
Sửa cho lành hay sửa cho nhìn thấy
Có hai hướng phục chế, và chọn hướng nào là chuyện của chủ món đồ:
Sửa cho lành — mục tiêu là làm vết nối biến mất. Với món có giá trị thì đây là việc của thợ có nghề, và nên hỏi rõ họ dùng vật liệu gì.
Sửa cho nhìn thấy — coi đường nối là một phần của món đồ, nối lại bằng một đường nổi rõ. Lối này ở Nhật thường được gọi là kim tu, và ý đằng sau nó là món đồ có lịch sử thì không việc gì phải giấu.
Hai điều nên biết trước khi chọn hướng thứ hai: không phải món nào cũng hợp — nó ăn với đồ có dáng mộc, màu trầm hơn là đồ men bóng nhiều hoa văn; và không nhiều nơi làm được tử tế, nên hỏi xem ảnh việc họ đã làm trước khi giao món của mình.
Và với cả hai hướng, nếu định dùng lại để ăn uống thì hỏi thẳng người sửa rằng vật liệu họ dùng có an toàn cho việc đó không — nhiều lối phục chế vốn làm ra cho đồ trưng bày.
Khi nào thôi là hợp lý
Tiền sửa vượt xa giá món. Với đồ phổ thông thì gần như luôn vượt, và điều đó không sao cả.
Vỡ vụn quá nhiều mảnh, hoặc thiếu mảnh ở chỗ dễ thấy.
Món dùng hằng ngày để ăn uống mà đã nứt xuyên.
Còn chuyện "đồ vỡ là điềm" thì nếp mỗi nhà mỗi khác, và phần lớn nếp đều có cách hoá giải nhẹ nhàng của nó. Nếu chuyện ấy làm bạn bận lòng thì cứ theo nếp nhà mình cho yên; nó không tốn gì. Chỉ đừng vì một cái chén vỡ mà đi mua lại cả bộ hay đi tìm người làm lễ tốn kém — cái giá ấy lớn hơn cái chén rất nhiều lần.
Ba điều gọn lại
Hỏi trước: món này còn dùng để ăn uống không. Nếu có mà đã nứt hoặc mẻ tới phần xương thì cách gọn nhất là cho nó một vai khác, chứ không phải dán lại.
Rạn men không phải nứt. Gõ nghe tiếng, soi ngược sáng, thử nước trên giấy khô — ba phép kiểm làm được ngay tại nhà.
Vỡ rời thì nhặt đủ mảnh, để khô, đừng dán thử bằng keo mạnh nếu còn ý đưa thợ — keo sai làm việc phục chế về sau khó hơn nhiều.